Gerhard Gnauck Marcel Reich-Ranicki. Polskie
lata
Wyd. W.A.B., Warszawa 2009
Seria Fortuna i Fatum
Tym razem przyciągnęły mnie do lektury dwie rzeczy: seria
wydawnicza Fortuna i Fatum (przypomniana mi przez Marlowa w jego
poście o Diane Arbus) oraz chęć pogłębienia tematu recenzowania książek i recenzentów, o którym akurat ostatnio
trochę rozmyślałam.
Seria W.A.B Fortuna i Fatum prezentuje się bardzo ciekawie.
Poświęcona jest biografiom postaci znanych i często w jakiś sposób kontrowersyjnych.
Książki, przynajmniej do niedawna były dopieszczone edytorsko (z tego słynęło
W.A.B przed zmianami właścicielskimi). Na szczęście, pomimo różnych zawirowań oraz pomimo faktu, że jest poszukiwana przez wąską grupę odbiorców, seria jest kontynuowana. Już widziałam w internecie
zapowiedź biografii Johna Lennona (styczeń 2015).
Mam kilka sztuk Fortuny i Fatum, w tym cztery na papierze
oraz kilka kolejnych na e-papierze. Wszystko to razem złożyło się na fakt, że sięgnęłam
po biografię niemieckiego „papieża literatury”, niepodważalnie bardzo opiniotwórczego
w światku literackim celebryty, pochodzenia polskiego, zmarłego w 2013 roku.
 |
| Marcel Reich-Ranicki u schyłku długiego życia |
Szczerze mówiąc dotąd nie rozumiałam, dlaczego tak znacząca
dla kultury europejskiej postać, Polak z pochodzenia, jest u nas pomijany milczeniem. Teraz już
wiem. Marceli Reich pracował po wojnie, jako dwudziestokilkulatek, w Ministerstwie
Bezpieczeństwa Państwowego, a także w komunistycznym wywiadzie. Jako cenzor listów, jako rewindykator mienia polskiego z Niemiec, jako pracownik tajnych służb polskich na
Zachodzie. Oficjalnie doszedł do stanowiska konsula polskiego w Londynie. Na
bardzo krótko,kilka miesięcy zaledwie, bo został w ramach wewnętrznych czystek zwolniony z pracy, potem z partii,
aresztowany na dwa tygodnie, w końcu pozbawiony możliwości oficjalnego zatrudnienia i druku. Wszystko to jednak
działo się ‘między swoimi’. Zarzuty dotyczyły nielojalności wobec władz komunistycznych
w Polsce. Reich, a od końca lat 40. Marceli Reich-Ranicki, przez kolejne kilka
lat składał do PZPR zażalenia na tak złe traktowanie. Czuł się obywatelem wiernym linii partii.
Czyli mamy tu do czynienia z kimś, czyje postępowanie
nie było nieskalane. Oj, nie. Problem polega na tym, że tak się przedstawiał przez lata Reich-Ranicki w
Niemczech, dokąd uciekł z rodziną z Polski
w 1958 roku. Fałsz tej sytuacji polega na tym, że swoją reputację niezależnego krytyka
literatury - i literatów – zbudował na fałszywym fundamencie. Słynął z ogromnej
zasadniczości i ferowania bezlitosnych wyroków, operując podobno tylko na
krańcach skali wartości: wszystko było albo dobre albo niedobre, albo czarne
albo białe. Żadnych szarości. Żadnej wyrozumiałości.
Kiedy jednak w latach 90. otwarto polskie archiwa, znaleźli się
Niemcy, jak np. autor niniejszej książki Gerhard Gnauck, znający polski i
rozumiejący złożoność losów Polaków, Żydów i Niemców w czasie i tuż po II
wojnie światowej, którzy postanowili zweryfikować legendę, którą zbudował
Reich-Ranicki. Myślę, że takie stwierdzenia jak „ O tym, kto należy do literatury
niemieckiej, ja decyduję.” wręcz zachęcały postronnych do próby przekłucia tego
megalomańskiego balonu. Jedną z takich prac o charakterze niemal śledztwa
dziennikarskiego, ale z wykorzystaniem warsztatu historyka jest właśnie książka
Gnaucka, Wydana w 2009 roku równocześnie w Polsce i Niemczech, co było chyba
wielkim sukcesem wydawnictwa W.A.B. Pamiętajmy, że Reich-Ranicki jeszcze wtedy żył. I wierzcie mi, nie ucieszył się z tego, że ludzie grzebią w jego życiorysie.
Kilka razy „zmiażdżył” autorów, którzy odważyli się przypomnieć
mu, że pracował dla znienawidzonego przez Polaków Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. W Polsce otacza się pogardą ludzi, którzy mają na koncie pisanie donosów na kolegów z pracy. Zresztą sam Ranicki wcześniej nie raz nie wahał się atakować innych o takich właśnie życiorysach. Brzydko.
Kiedy więc w latach 90. zaczęto odsłaniać dotychczas ukryte fakty, jak wspomniałam, bardzo nie spodobało się to zainteresowanemu. Na przyklad, kiedy wypomniano mu, że dopisał sobie dwa lata studiów w Berlinie... A tymczasem Reich był genialnym samoukiem, bez najkrótszych nawet studiów. Przykladem 'człowieka oczytanego", w którego istnienie się obecnie wątpi, niemal jak w istnienie yeti :) Trochę
podkolorował ‘prześladowania ideologiczne’, jakim poddała go w Polsce PZPR w latach
50. W rzeczywistości i on i żona mieli cały
czas możliwość zarobkowania, 58-metrowe mieszkanie na Ochocie, nawet możliwość wyjazdów
za granicę. Oczywiście po luksusowym życiu w roli konsula RP w Londynie, była
to duża zmiana.
 |
| Na placówce |
A Reich-Ranicki mierzył zawsze bardzo wysoko. To, co było
jego największą zaletą, która pozwoliła mu osiągnąć kolosalny sukces (12 lat programu o literaturze w telewizji, ferowanie wyroków na książki), czyli ogromna pewność siebie, wręcz arogancja, była też - jak często
to bywa - największą jego wadą.
Naprawdę podziwiam ten rys jego charakteru, który nie
pozwalał mu nigdy stawiać siebie w roli ofiary. Nigdy nie chciał być tak
przedstawiany. Nawet, wyrzucenie go z pracy przedstawiał falszywie jako swoją własną
decyzję. Zawsze chciał panować na sytuacją. Mieć kontrolę. Wpływać na swój los.
A w jego przypadku świat mu nie ułatwiał zadania...
Trzeba sobie bowiem przypomnieć, że
był polskim Żydem,
urodzonym z matki Niemki w 1920 roku. Jako gimnazjalista trafił do rodziny
matki w Berlinie. Bardzo dla mnie ciekawy jest fakt, że Reich należał do 20-tysięcznej grupy Żydów, obywateli Polski, którzy
w październiku 1938 roku zostali zabrani, tak jak stali, ze swoich domów w
Niemczech i odtransportowani do granicy z Polską w okolicy Zbąszynia. Marceli Reich
zdołał zabrać teczkę z chusteczką do nosa i… powieścią Balzaca. Może kojarzycie
to zdarzenie? Pisałam niedawno
o Nocy Kryształowej w Niemczech... Była ona pośrednią
konsekwencją tego właśnie zdarzenia w Zbąszyniu.
 |
| Herszel Grynszpan - wróg III Rzeszy |
Noc Kryształowa nagłośniona została przez propagandę
Hitlera jako odwet za zastrzelenie urzędnika ambasady niemieckiej w Paryżu dokonane przez
Herszela Grynszpana, młodego chłopaczka, którego rodzina znalazła się
takiej samej sytuacji, co Reich. Młody Grynszpan uznał, że jego rodzina doznała
takich prześladowań podczas deportacji, okradziono ją z majątku, upokorzono przetrzymywaniem
w stajniach na granicy Polski, że trzeba ją pomścić. Poszedł w eleganckim płaszczu i zastrzelił przypadkowego urzędnika niemieckiego. Sam potem zginął. Ale najważniejsze, że następnego dnia po zamachu Grynszpana, w tzw. 'sprawiedliwym odwecie' - 9 listopada
1938 roku Niemcy zniszczyli wszystkie synagogi w Niemczech i aresztowali 30
tysięcy Żydow.
 |
| Marceli Reich, obywatel polski, mieszkaniec Niemiec |
A tymczasem co zrobił wysadzony z wagonu z rozhisteryzowanym tłumem 18-letni
Marceli Reich? Podszedł do policjanta, skorzystał, że wciąż nieźle mówił po
polsku, zapytał, czy może stąd wyjść. Wtedy jeszcze kordon nie był
zamknięty. Musiał mieć jednak na bilet kolejowy. Zadzwonił ze stacji
do rodziny, przesłali mu telegraficznie pieniądze i następnego dnia był już w
Warszawie…
Bo Marceli Reich-Ranicki nigdy nie panikował. Miał zimną
krew. Chciał żyć. Czytać, pisać i chodzić do filharmonii. I oprócz okresu,
kiedy siedział pod podłogą w kryjówce po ucieczce z getta, tak właśnie robił.
Nawet w getcie, choć było tam 300 tysięcy Żydów, to on miał tyle siły
przebicia, że dostał zatrudnienie jako tłumacz niemieckiego w Judenracie. Mieszkał
długo w najlepszej lokalizacji w getcie - na Chłodnej róg Żelaznej, gdzie
urządzał wieczorki melomana. Nawet zrecenzował kilka koncertów orkiestr
występujących na domowych koncertach w początkowym okresie istnienia getta.
Już
wtedy był bardzo wymagającym, surowym i bezwzględnym krytykiem. W swojej biografii napisał, że nie powinien być tak surowy... No, ja myślę. Jednak to był
cały on. Był wybitnie inteligentny i wiedział to. Miał niesamowitą łatwość oceniania
innych i formułowania ostrych sądów. Był przenikliwy i niezawisły. I uważał, że
należy mu się sukces, że zawsze ma rację.
Władysław Bartoszewski ujął tę ambiwalencję w jednym zdaniu:
„Był genialnym karierowiczem.” Rzeczywiście był genialny i bardzo silny
mentalnie. I potrafil ustawić się w każdej sytuacji. Empatia nie była chyba jego
mocną stroną.
 |
| Początek lat 50. XX wieku |
Wracając do jakże ciekawej biografii Reicha-Ranickiego. Gnauck nazywa swoją pracę próbą portretu, zaledwie szkicem,
niemniej jest ona pełna perełek, które już zawsze będą przedrukowywane. Np.
bezcenne są rozmowy z mocno starszą już córką państwa Gawinów, u których ukrywali się Marceli z przyszłą
żoną Teofilą, też Żydówką. To był cud, że nikt ich nie wydał przez prawie 2
lata. Głodowali, bo wiadomo było, że brakowało pieniędzy, ale też dlatego, że nie można
było robić nadmiernie dużych zakupów – choćby chleba, żeby nie ściągnąć na
rodzinę podejrzeń. W owym czasie, jak wiadomo z doskonałych opracowań Centrum
Zagłady Żydów, najczęściej denuncjowali sąsiedzi sąsiadów i to na tej
podstawie, że ktoś zaczął kupować gazetę, a sam nie przedtem nie czytał, albo
przynosił do domu więcej wiader wody, albo za często wynosiło się z domu
nieczystości do szamba… Tak, sąsiedzi byli uważni w tamtych czasach…
Równie interesujące są historie ze środka Ministerstwa
Bezpieczeństwa Publicznego. Naprawdę, nie dziwię się, że w Polsce są rzesze
młodych historyków, którzy doktoryzują się na podstawie donosów zarchiwizowanych
w IPN. To jest lektura – szmirowata niesamowicie – ale wciągająca jak serial
telewizyjny. Oczywiście wymagająca – obowiązkowo - szerszego oglądu
rzeczywistości.
I tak jest też z życiorysem Marcelego Reich–Ranickiego, który
do końca życia rozmawiał po polsku z żoną i urodzonym w Polsce synem Andrzejem (obecnie Andrew). Ale za Polaka się pod koniec życia nie uważał. Zdecydował, że jego ojczyzną będzie literatura niemiecka. Czy nam się to podoba, czy nie.
___________________________
Z półki
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.JPG)
