Cormac McCarthy To nie jest kraj dla starych ludzi
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2014
Oryg. wyd. 2008
Jakże profetyczny tytuł… Swobodnie mógłby
odnosić się do pewnej praktyki kulturowej, która, moim zdaniem, daje się
zaobserwować praktycznie w każdym kraju naszego kręgu cywilizacyjnego od
momentu (mniej więcej) wkroczenia w erę cyfrową. Ale powieść McCarthy'ego nie jest o tym:) Choćby dlatego, że akcja powieści toczy się jeszcze w czasach przedkomputerowych, bo w roku 1980…
Oczywiście Mc Carthy'emu nie chodzi o wiek, starość, albo raczej nie
tylko o nie. Raczej o staroświecki sposób myślenia o świecie. O staroświeckie - skrótowo rzecz ujmując – podejście do ludzi.
Wyrażać się ono ma w archaicznych już przekonaniach typu: „Nie rób drugiemu, co tobie
nie miłe.” oraz „Ludzie są w gruncie rzeczy dobrzy. Warto mieć zaufanie do
ludzi.” "Są pewne dobra wspólne, ktore warto chronić nawet za cenę życia."
Autor wykorzystuje spektakularną fabułę o pogoni starego stróża
prawa za psychopatycznym mordercą, który z kolei goni
młodego chłopaka o ograniczonej wyobraźni, który przez jeden moment poddał się
atakowi chciwości. W rezultacie otrzymujemy moralitet o nieuchronności konsekwencji
każdego naszego błędu. Za wszystko trzeba będzie zapłacić.
Proza McCormaca nie nastraja optymistycznie. Raczej sprawia,
że myślę: Pewnych rzeczy wolelibyśmy nawet nie wiedzieć, a co dopiero brać w
nich udział. Czy to możliwe, że pula socjopatów bez sumienia powiększa się? Może tak, bo bezwzględność
zbyt często jest w dzisiejszych czasach promowana. Można by nawet stwierdzić, że
brak skrupułów to cecha oczekiwana od idealnego
człowieka naszych czasów – człowieka efektywnego, skutecznego, bez znaczenia
czy moralnego...
W powieści takim
chodzącym ideałem efektywności pozbawionym uczuć jest realistyczny do bólu płatny zabójca - Anton Chigurh. Dobrze jest wymyślone to nazwisko. Zbija z
tropu, nie pozwala dookreślić tak stworzonego bohatera literackiego np. poprzez
narodowość, kraj pochodzenia. Dzięki temu Chigurh staje się symbolem uniwersalnego
zła wcielonego.
Co do wymowy dzieła. Bez wątpliwości autor opowiada się za tradycyjnymi wartościami
reprezentowanymi przez szeryfa Bella. Po prostu nie ma już siły udawać, że racje te mają jakiekolwiek
szanse wobec pustki moralnej – tak wspaniale obrazowanej tutaj przez pustynne
pejzaże pogranicza Stanów Zjednoczonych z Meksykiem. Znajomość fauny i flory tamtejszych stron pozwala nasycić powieść prawdą i uwiarygodnić ducha powieści pogranicza.
Wielkim atutem powieści jest jej filmowość (wiarygodne postaci, nieupozowane dialogi, sceny masakr jak żywe). To nie jest kraj dla
starych ludzi, pomimo absolutnie niefilmowego, wydawałoby się, tytułu, doskonale sprawdził się jako inspiracja dla filmu
braci Coen. Któż go nie oglądał?
Zapewne najważniejsze dla tego sukcesu są: wartki rozwój akcji, powściągliwość psychologiczna postaci (jest co grać) i ciekawa (dzięki kilku punktom widzenia) narracja.
 |
| Cormac McCarthy w póżnych latach 70. |
Mamy tu bowiem absolutnie filmowo poprowadzoną przypowieść o odwiecznej walce dobra i zła. Z kolei zapis monologów wewnętrznych
bohaterów sprawia, że czujemy, że jednak mamy do czynienia z literaturą o tradycyjnych
korzeniach. Nie wystarczy pomijać graficzne oznaczenia dialogów, żeby stać się awangardą literacką.
Nie jest to literatura na miarę Nobla, moim zdaniem. Za mało estetycznych zaskoczeń, jak dla mnie. Dobrze się jednak czyta. Jest w tej prozie coś przystępnego. W kolejce już czekają kolejne powieści McCarthy’ego.
